Za powstawanie i podtrzymywanie każdego uzależnienia odpowiadają trzy psychologiczne mechanizmy. To właśnie one mogą skutkować zaburzeniami myślenia, co prowadzi do tego, że przyjmowanie substancji psychoaktywnej przestaje być wyborem i zaczyna być przymusem. W konsekwencji chora osoba traci wolną wolę, swobodę działania oraz zdolność do wykonywania wielu codziennych obowiązków. Poznaj psychologiczne mechanizmy uzależnień i dowiedz się, na czym polegają.
Jakie są psychologiczne mechanizmy uzależnień?
Mechanizm nałogowego regulowania uczuć
Nawet u zdrowej osoby może nastąpić próba wywołania konkretnych emocji np. przy pomocy alkoholu – żeby się zrelaksować, dodać sobie odwagi lub poprawić sobie humor. W przypadku osoby, która nie jest uzależniona, nie ma problemów z osiągnięciem takiego stanu emocjonalnego także w inny sposób. Zupełnie inaczej jest u osób uzależnionych od środków psychoaktywnych. Wtedy to alkohol, narkotyki, leki itp. stają się głównym źródłem emocji i zachętą do działania. Regularne zażywanie tych substancji dodatkowo sprawia, że inne źródła przyjemności przestają być tak atrakcyjne i przyjemne.
Kiedy potrzebny jest ośrodek?
Jeśli próby ograniczenia picia lub brania kończą się niepowodzeniem, pojawiają się ciągi albo objawy odstawienia (drżenie, lęk, bezsenność), samo radzenie sobie przestaje wystarczać. Wtedy pomaga detoks pod opieką medyczną i 14- lub 28-dniowa terapia stacjonarna.
→ Leczenie alkoholizmu w Opolu · → Cennik – od 390 zł / doba · Zadzwoń 24/7: 880 880 833
Dodatkowym problemem jest niski poziom tolerancji frustracji i brak umiejętności radzenia sobie z negatywnymi emocjami. Ten mechanizm uzależnień prowadzi do zubożenia emocjonalnego, a pojawienie się trudności skutkuje sięgnięciem po substancję psychoaktywną. Z czasem dochodzi do tego, że chora osoba nie jest w stanie odczuwać radości w inny sposób niż np. poprzez stan upojenia. Przyjmuje wtedy strategię unikową, wykształca się też nawyk wygłuszania każdej negatywnej emocji.
Natychmiastowa ulga w postaci alkoholu jest tylko chwilowa. Prowadzi to również do kuriozalnych sytuacji, gdy chora osoba zaczyna sięgać po trunek, żeby zagłuszyć swój strach o stan zdrowia, utratę pracy czy na skutek kłótni z bliskimi osobami.
Mechanizm iluzji i zaprzeczenia
Mechanizm iluzji i zaprzeczenia zaburza funkcje poznawcze uzależnionej osoby. Odbiera możliwość zobaczenia realnych problemów, jakie powoduje nadużywanie alkoholu. Wynika to z zaprzeczenia i próby oszukania otoczenia. Zjawisko wyparcia jest dość powszechne, które wiąże się z kłopotami z racjonalnym myśleniem. Tego typu mechanizmy uzależnień zmieniają sposób postrzegania rzeczywistości, przez co uzależniona osoba nie rozumie konsekwencji własnego picia. Zaprzecza też niewygodnym faktom, stara się usprawiedliwiać, obwinia bliskie otoczenie i wierzy, że nieprzyjemne sytuacje same miną i się rozwiążą.
Częstym problemem mechanizmu iluzji i zaprzeczenia jest też koloryzowanie wspomnień, co sprawia, że w umyśle chorej osoby nawet niebezpieczne i przykre sytuacje wydają się zabawne. Szukają również usprawiedliwienia dla swojego zachowania, a przy tym nadal utrzymują, że w każdej chwili są w stanie zaprzestać picia alkoholu. Niepokojące jest szczególnie to, że ten stan może się utrzymywać nawet w bardzo zaawansowanym stadium uzależnienia.
Mechanizm rozproszonego i rozdwojonego „ja”
Kolejny psychologiczny mechanizm sprawia, że uzależniona osoba traci kontrolę nad swoim życiem. Jak to jest możliwe? Pod wpływem alkoholu lub innych środków psychoaktywnych rośnie poczucie własnej wartości u chorej osoby, pojawia się też myślenie, że wszystkie problemy same się rozwiążą. Jednocześnie traci to złudzenie, gdy już wytrzeźwieje, kiedy pojawia się cierpienie, poczucie wstydu i upokorzenia. Masz wówczas do czynienia z dwoma różnymi osobowościami – „ja” potężnym i „ja” upadłym. Taki stan jest trudny do dostrzeżenia przez osobę uzależnioną oraz bliskie otoczenie. Dopiero doświadczeni terapeuci rozpoznają mechanizm rozproszonego i rozdwojonego „ja”.
Przytłoczenie negatywnymi emocjami sprawia, że chora osoba zrobi wszystko, żeby poradzić sobie z cierpieniem, ale jedynym sposobem, jaki zna, jest picie, branie narkotyków itp. W konsekwencji zaczyna nieustannie balansować między „ja” potężnym a „ja” upadłym. Prowadzi to do stopniowego zanikania innych emocji, a jedyną wartością jest alkohol bądź inna substancja psychoaktywna i to one zaczynają ostatecznie kierować życiem uzależnionej osoby.
Jak poradzić sobie z mechanizmami uzależnień?
Psychologiczne mechanizmy uzależnień działają komplementarnie, uzupełniają się, a w konsekwencji mogą prowadzić do pogłębienia uzależnienia. Dlatego nałóg zaczyna się coraz bardziej rozwijać i trudniej jest poradzić sobie ze skutkami tego stanu. Wyrwanie się z tego „błędnego koła” jest z pozoru łatwe – w końcu wystarczyłoby przestać przyjmować dany środek psychoaktywny. Jednak wymaga to znacznie więcej zaangażowania, niezbędna jest też głęboka przemiana, wypracowanie pozytywnych mechanizmów oraz nauka radzenia sobie z emocjami. Dzięki temu chora osoba nareszcie znajdzie inne sposoby walki z problemami, cierpieniem oraz dążeniem do szczęścia. Jak to zrobić? Najskuteczniejszym sposobem jest terapia w zamkniętym ośrodku uzależnień. Specjaliści wykorzystują terapię behawioralno-poznawczą, która pozwala znaleźć przyczyny problemów, edukuje i ułatwia zerwanie z nałogiem.
O autorach i weryfikacji artykułu
Autor artykułu
Współwłaściciel i inicjator Dobrego Miejsca, który łączy wiedzę akademicką z własnym doświadczeniem trzeźwienia. W pracy z osobami uzależnionymi koncentruje się na zasobach i konkretnych krokach prowadzących do zmiany.
Leszek Zieliński – psycholog kliniczny
Weryfikacja merytoryczna
Wspiera osoby zmagające się z uzależnieniami oraz ich bliskich. Pomaga lepiej rozumieć mechanizmy uzależnienia i wspiera w procesie zmiany.